Dodenherdenking maandag 4 mei: ‘de geschiedenis begrijpen’
Op maandag 4 mei vond in Staphorst de jaarlijkse Dodenherdenking plaats. De herdenking begon om 19.00 uur met een bijeenkomst in de Gereformeerde Kerk De Bron in Staphorst. Vandaar volgde een stille tocht naar het monument op het marktplein. Na het blazen van het taptoesignaal en twee minuten stilte zongen de aanwezigen het eerste en zesde couplet van het Wilhelmus.
Burgemeester Jan ten Kate hield daarna een toespraak met als thema ‘de geschiedenis begrijpen’: "De geschiedenis laat zien dat onrecht niet plotseling begint, maar start met het uitsluiten van groepen mensen. Dat besef vraagt van ons allen om alert te blijven en verantwoordelijkheid te nemen.”
De winnares van de voorleeswedstrijd van de plaatselijke basisscholen - Feline Talsma - droeg daarna een gedicht van A. van der Klaauw voor. De plechtigheid werd afgesloten met een kranslegging door vertegenwoordigers van verschillende organisaties en een defilé langs het monument. Het programma van deze Dodenherdenking werd verzorgd door de Stichting 4 mei Staphorst.
Toespraak burgemeester Ten Kate
Beste belangstellenden, inwoners van onze gemeente en mensen van elders,
Het is bijzonder dat we hier ieder jaar met zovelen samenkomen om te herdenken. Ik zie ook veel jongeren en kinderen. Mooi, die betrokkenheid vanuit de jeugd.
Tijdens de Nationale Dodenherdenking herdenken wij mensen. Burgers en militairen. Mensen die hun leven verloren of zijn vermoord in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld, tijdens de Tweede Wereldoorlog en de oorlog in Indonesië. Ook herdenken we hen die daarna zijn omgekomen in oorlogssituaties en bij vredesmissies. Daarnaast weten we dat er nog steeds oorlogen zijn. En dat er nieuwe oorlogen ontstaan. Dat er nog altijd veel slachtoffers vallen.
Dichter bij huis kennen we ook sporen van oorlogsgeweld en terreur. Denk aan de honderden Joodse mannen die in 1942 zijn weggevoerd. Weggevoerd uit de drie werkkampen in Staphorst, naar concentratiekampen. Slechts enkelen overleefden dat.
Op het monument hier achter mij staan de namen van de 20 mannen die werden opgepakt tijdens een razzia in 1944. Ze keerden nooit meer terug. Diepe littekens heeft dit achtergelaten in de gezinnen van deze mannen en de generaties daarna. Maar ook hun werkkring en bedrijven werden getroffen. De impact van de razzia zit in het gezamenlijke geheugen van onze gemeenschap.
Op deze herdenkingsavond komen herinneringen en emoties samen. Angst en verdriet. Maar ook vastberadenheid, vertrouwen en dankbaarheid.
Dat brengt mij terug bij het Wilhelmus dat we zojuist samen hebben gezongen. En dan met name het zesde couplet. Dit couplet beschrijft de tweestrijd van Willem van Oranje tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Aan de ene kant ziet Willem van Oranje God als zijn beschermer, waarop hij wil bouwen. Hij hoopt een goed christen te zijn. Maar aan de andere kant voelt hij de verantwoordelijkheid om te vechten tegen tirannie. Hij komt op tegen onrecht en onderdrukking.
Een tweestrijd die we ook herkennen in de aanloop naar en tijdens de Tweede Wereldoorlog. In mensen én in de samenleving. Die we beter leren begrijpen door de verhalen over de oorlog te blijven vertellen.
Daarbij hoort ook aandacht voor de jaren dertig van de vorige eeuw. Want als we naar de geschiedenis kijken, zien we dat Hitler niet plotseling begon met oorlog voeren en wapengekletter. Het begon veel stiller. Het begon met het uitsluiten van mensen. Stap voor stap. Bijna onmerkbaar werden groepen mensen buiten de gemeenschap geplaatst. De nazi’s bedachten onzinnige wetten. Bepaalde groepen mochten er simpelweg niet meer bij horen. Om wie ze waren, wat ze geloofden of hun afkomst. Joodse ambtenaren kregen ontslag. Ook op cultureel en wetenschappelijk gebied vonden ‘zuiveringen’ plaats. Veel mensen accepteerden deze maatregelen, soms schoorvoetend. Ze waren gewend om trouw te zijn aan het gezag. Anderen gingen ertegenin. Zij namen hun verantwoordelijkheid. Soms met grote persoonlijke gevolgen.
In die tijd waren er ook mensen die wél opstonden. Eén van hen was Dietrich Bonhoeffer, een Duitse theoloog die al in de jaren dertig actief verzet bood tegen de nazi’s. Hij weigerde vanuit zijn geloof te zwijgen tegenover uitsluiting. Daarvoor betaalde hij in 1945 met zijn leven. Hij gaf ons een waardevolle les mee: "Schweigen angesichts des Bösen ist selbst böse.” (Vertaald: Zwijgen tegenover het kwaad is zelf kwaad).
Wat Bonhoeffer zegt, verbindt het begrijpen van de geschiedenis direct met onze gewetensplicht. Het leert ons dat het in de oorlog niet alleen gaat over helden en daders. Maar ook over mensen die wegkijken. Of meelopen met het kwaad.
Dat brengt ons bij een indringende vraag: wat zou ík gedaan hebben? Zou ik in verzet komen? Of zou ik uit angst hebben gezwegen? Vandaag, 81 jaar na de bevrijding, is die vraag nog steeds actueel.
Want als we de geschiedenis begrijpen, helpt dat ons om nu het goede te doen. En alert te blijven. Zodat de geschiedenis zich niet herhaalt. Vandaag de dag zijn we gewend dat veel voor ons wordt geregeld. Misschien zijn we zelfs verwend geraakt. Maar juist de geschiedenis leert ons hoe belangrijk het is om verantwoordelijkheid te nemen. Om één gemeenschap te blijven vormen. Waar iedereen veilig is en zich gezien voelt. Waar we opstaan voor wie wordt buitengesloten. Want keuzes van vandaag zijn de geschiedenis van morgen.
We staan hier bij het grootste oorlogsmonument van onze gemeente. En zo zijn er meer monumenten in de gemeente Staphorst die ons herinneren aan mensen die niet hebben gezwegen tegenover het kwaad. Ze kwamen in actie. Ze handelden.
Het kwaad van de Tweede Wereldoorlog leidde wereldwijd tot miljoenen doden. Waaronder zes miljoen vermoorde Joodse mensen. Ruim 100.000 van hen woonden in Nederland. In totaal verloor het Koninkrijk der Nederlanden bijna 300.000 inwoners: militairen en burgers. Tijdens de oorlog in Indonesië kwamen naar schatting meer dan 100.000 mensen om het leven, overwegend Indonesische inwoners, naast duizenden Nederlandse militairen. Cijfers vol leed en pijn. Blijf daarom de verhalen over de oorlog vertellen. Zodat onze kinderen, en hun kinderen, weten dat vrijheid nooit vanzelfsprekend is.
Tot slot: laten we een voorbeeld nemen aan het zesde couplet van het Wilhelmus én aan het verzet van Bonhoeffer.
Kom in actie voor wat rechtvaardig is.
Zwijg niet tegenover het kwaad.
Bied weerstand aan machten die mensen uitsluiten.
Kies voor vrijheid.
En neem verantwoordelijkheid voor elkaar.
Dank voor uw aandacht.
Gedicht van A. van der Klaauw
De geschiedenis begrijpen
Vandaag leggen wij weer woorden op een zere plek.
Een plek die zeer langzaam slijt.
Vandaag staan wij stil bij de littekens
die de Tweede wereldoorlog heeft achtergelaten.
Kennen we nog de verhalen?
Luisteren we nog naar de generaties die gaan verdwijnen?
Luisteren we nog naar de mensen
die werden overvallen door een verpletterende macht?
Leren we nog wel van wat eens is gebeurd?
Geloven wij nog wat God ons heeft geleerd?
Wat als we de verhalen niet meer kunnen horen.
Wat als monden stil vallen.
Wat als monden niet meer waarschuwen,
niemand meer spreekt over onrecht, over verbinding.
Wat als niemand meer spreekt over wat goed is of kwaad.
Het begon met woorden, verkeerde woorden.
Het begon met wijzen naar de ander.
Het begon met wij tegen zij denken.
Het begon met geen eigen mening hebben.
Met onverschilligheid, ongeloof.
Luisteren we nog naar die stem in ons?
Begrijpen we nog de geschiedenis?
Wij zijn erfgenamen van hun ervaringen.
Het mag nooit meer gebeuren.
Wij moéten de geschiedenis begrijpen!